Amnesty International


verkleumde
vingers rond
schors van wit

papier
houden
woorden
gevangen

en breken
stemmen
tot zacht
gemurmel

onmacht
kronkelt
in graffiti
op de muren

brieven
blazen
kille
opstand

mijn ademgeritsel
omhelst
je handen
tot warme

armen
je weer
welkom
mogen heten


Evelien Vantomme

auteurspagina Evelien Vantomme
geef commentaar op dit gedicht




De fiets

Verloren, op een dinsdag, in de stad,
stond ik maar wat te kijken op de brug,
naar laagstaand water, glijdend, stil en glad,
behalve op een plaats die, als een rug
gekromd, het platte oppervlak doorbrak
en stroom deed wijken onder luid protest.
De algen hadden alles als een dak,
half lekkend, afgedekt. Ik deed mijn best
om in het wriemelende groene wier
een zinvol beeld te vormen in mijn geest.
Wat ooit verslonden was door de rivier,
maar nu heropstond als een helend beest,
bleken de vormen van een oude fiets.
Een band met het verleden: verder niets.


Tom van Haerlem

auteurspagina Tom van Haerlem
geef commentaar op dit gedicht




Tien wijsvingers
aan elke hand
Benen, slingers
de mond vol tand
Van alles iets
zelfs zadelpijn
En toch te klein
voor zelf een fiets
Het zandpad op
voorbij de brug
over de Aa
Maïs, weiland, drop
de heuvelrug
de rug van pa


Marcel Hoeko

auteurspagina Marcel Hoeko
geef commentaar op dit gedicht




Wetenschap

Of wetenschap nog wel wetenschap is
dat was mijn vraag.

Geinige vraag
vond de wetenschapper
zo geinig
dat hij het nog een keer vond
lolbroek.

Let op, zei hij
en hij pakte mijn hand
en leidde die
door het haar
van wat duidelijk een proefpersoon was.
Het knetterde er een beetje.

Is dat
vroeg ik
dat wetenschap nog wel wetenschap is
die hand door dat haar
dat knetteren een beetje?

Ik knielde alvast.

Nee, antwoordde hij, er is meer
oneindig veel meer
en zuchtte
zo diep

dat ik even dacht
op welke vraag


Danny Degenaar

auteurspagina Danny Degenaar
geef commentaar op dit gedicht




fata morgana

en opeens was je daar
met je zachtgrijze sjaal
en het licht speelde eventjes over je haar

je zei nog: hallo


en ik,
ik stond daar maar.


Jetteke van Wijk

auteurspagina Jetteke van Wijk
geef commentaar op dit gedicht
Jetteke van Wijk leest het gedicht voor



Weifelzang

Klein, koppig meiske met je blanke huid,
kom zeg me of ik roven moet of smeken.
Je koele vormelijkheid dwingt me tot spreken.
Een zwijgend wachten houd ik niet meer uit.

Wij waren saam, toch ben je mij ontweken.
Waarmee heb ik je stille gunst verbruid?
Waarom moet ik weer in het rijmgeluid
van dit sonnet mijn ijl gevoel versteken?

Kom zeg me of ik roven moet of smeken.
Ik kan niet langer smachten en verbleken,
wanneer je schaduw schuifelt langs mijn ruit.

Verklaar me wat je schuwe lach beduidt,
want zwijgend wachten houd ik niet meer uit.
Kom zeg me: moet ik roven, moet ik smeken?


Bob Bachra

auteurspagina Bob Bachra
geef commentaar op dit gedicht

Erwin Van De Vijver - Tussen Donder en Zee

Remi van Trijp las zich tevreden


Bijna vier jaar geleden stichtte Erwin Van De Vijver Aurelius Publishing en gaf hij daarbij zijn eerste eigen dichtbundel uit: Bewolkt met mooie regenvlagen. Hoewel zulke projecten meestal eindigen met een hoop onverkochte bundels op zolder, deed deze het lang niet slecht. Ook brengt hij nu meer auteurs op de markt en vinden steeds meer dichters hun weg naar Van De Vijvers literaire e-zine 'DichterBij'. Met zowat 10.000 hits per maand mag wel van een succes gesproken worden.
Ondertussen sleutelde Van De Vijver aan een opvolger voor zijn dichtbundel en die is er gekomen met Tussen donder en zee. De tekst op de achterflap geeft aan waar de bundel over handelt: de liefde in al haar facetten. Volgens Van De Vijver is de poëzie het medium bij uitstek om die weer te geven. In vier cycli komt de liefde de ene keer naar voor als een storm met veel gedonder, dan weer als een onoverbrugbare afstand. De liefde is eeuwig, donder, onmogelijk, maar vaak ook synoniem voor kriebels in de buik, zoals in het gedicht 'Margriet':



Heel de bundel druipt van persoonlijke gevoelens en beelden. Van De Vijver laat de lezer soms heel intieme momenten beleven, zoals een rit naar het station van Mechelen of een ontmoeting in de bioscoop Gaumont. Daarmee sluit hij aan bij de tendens in de Nederlandstalige literatuur om sterk autobiografisch te schrijven. Van De Vijver geeft zelf ook grif toe dat hij zichzelf wil delen met de buitenwereld en dat hij in zijn gedichten graag op zoek gaat naar zichzelf. Voor vernieuwingen in het genre ben je als lezer dan ook aan het verkeerde adres. Dat wil niet zeggen dat Tussen donder en zee geen goede dichtbundel is of dat de 'literatuurkenner' er niet van kan genieten. Integendeel, met mooie beelden en fris, helder taalgebruik verrast Van De Vijver telkens weer. Elk gedicht is het resultaat van drie jaar zoeken en vijlen tot de woorden klikten. Het feit dat de gedichten gemakkelijk lezen, zegt niets over hun ontstaansproces en dat is iets wat weinig dichters kunnen. Rutger Kopland en Herman De Coninck waren daar meesters in. Bij Van De Vijver ontbreekt misschien die driedubbele betekenislaag of een diepere filosofische ondergrond nog, maar zijn huidig werk laat het beste vermoeden.
Tussen donder en zee eindigt met een heleboel vragen over het leven en hoe de dichter dat moet invullen. Het is duidelijk dat Erwin Van de Vijver nog meer moet leren kennen over zichzelf en als hij elke keer zo'n leuk bundeltje uitbrengt daarbij, graag dan.


Erwin Van De Vijver – Tussen donder en zee
Aurelius Publishing v.z.w., Bavegem 2003
48 blz.; € 9,75
bestellingen@aureliuspublishing.com
Zie ook www.aureliuspublishing.com en
auteurspagina Erwin Van De Vijver






Nu nog volop ventilatoren van Bas Belleman

Atze van Wieren bespreekt


Bas Belleman (1978) studeerde Cultuur- en Wetenschapsstudies aan de Universiteit van Maastricht. Hij is columnist voor dagblad De Gelderlander en medewerker van Filosofie Magazine.

De bundel Nu nog volop ventilatoren van Bas Belleman is nr.3 in de Sandwich-reeks onder redactie van de dichter des vaderlands Gerrit Komrij.
Ik weet niet wie er naast deze supervisor nog meer in de redactie zitten, maar ik ben tot nu toe niet erg onder de indruk van de kwaliteit van het verschenen werk. Dat geldt ook voor deze bundel van Bas Belleman.
De bundel begint veelbelovend met gedichten als 'Handdoek', 'Veer', 'Vliegje', 'Lijfwacht'. In maar liefst vijf openingsgedichten komt het begrip 'vijand' voor. Wie die vijand is, of wat hij van plan is, wordt niet echt duidelijk. Misschien is het gewoon 'de ander' of de geliefde, want liefde is oorlog bij Belleman, getuige de gedichten 'Liefde' en '3x'.
Als voorbeeld van zo'n 'vijandgedicht' geef ik 'Oven':



Wat zeggen de stemmen? Onderschatting? In het openingsgedicht 'Snooker' is het iemand die ervan droomt wereldkampioen snooker op achtjarige leeftijd te zijn. Echter... "wormen knaagden loopgraven in het laken..." en in het tweede gedicht hangt een wereldkampioen boksen in de touwen: "anders tien tellen lang gevallen blijven, / niet meer worden opgetrokken / door de draden van spotlight en flitslicht."
In het mooie gedicht 'Veer' vaart iemand op de "niemandskloof tussen sneeuwende hersenhelften," vraagt zich af wat er gebeurt als hij "omslaat kant en overkant hem vergeten is".
Een aantal gedichten uit het begin van de bundel bekoren mij het meest. Als echter 'de vijand' uit de gedichten verdwijnt, zakt, vind ik, het niveau als een plumpudding in elkaar. De gedichten verworden tot flauwe woordspelletjes met als dieptepunt het titelgedicht 'Nu nog volop ventilatoren'. Soms is een opgevangen flard van een zin genoeg voor een nietszeggend gedichtje als 'Mobieltje'.
Belleman is niet erg consequent in het gebruik van interpunctie. Soms wel, soms niet. Soms eindigt een gedicht met een punt, soms niet. Het waarom van de ene keer wel en de andere keer niet, is mij volstrekt duister. Misschien stamt het uit bepaalde fases van Bellemans dichterschap.
Zoals gezegd, de bundel begint goed, maar zakt redelijk snel naar een bedenkelijk niveau. Gerrit Komrij moet zich eens achter de oren krabben en zich afvragen waar het heen moet met die Sandwich-reeks.

Bas Belleman – Nu nog volop ventilatoren
Uitgeverij 521, Amsterdam 2003
47 blz.; € 12,50
ISBN 90 76927 32 4
Zie www.maastrichtpoetry.com/index.php?






Prozarecensie

Gesignaleerd


Vorige week verscheen onder nogal wat bombarie de autobiografische roman Komt een vrouw bij de dokter, het debuut van Kluun (pseudoniem van Raymond van de Klundert). Het boek, gesitueerd in het hippe 'healthy and wealthy'-milieu van de reclame- en marketingwereld, beschrijft hoe een aan uitgaan en overspelige seks verslaafde echtgenoot desondanks een liefdevolle relatie heeft met zijn aan een fatale vorm van borstkanker lijdende vrouw. Qua inhoud is het een eigentijdse mix van Erich Segal's Love Story en Jan Wolkers' Turks fruit, terwijl de stijl sterk doet denken aan de 'brutale' schrijfwijze van Ronald Giphart: licht, snel, speels en vrijmoedig op het provocerende af.
Heel opvallend is de vorm. Alle hoofdstukjes (meer dan negentig) krijgen een uitgebreid motto mee, dat meestal aan een popsong ontleend is, maar ook wel aan boeken, film en toneel; er wordt gebruik gemaakt van e-mails en SMS'jes (ook als zodanig afgedrukt) en op bijna iedere bladzijde zijn sterk aan Windows herinnerende 'opduikvensters' te zien, waarin allerlei meer of minder relevante informatie gegeven wordt over een beschreven persoon of onderwerp. En dan zijn er ook nog de noten met zowel verwijzingen naar bepaalde muziek en teksten, als naar bijvoorbeeld opstellingen van voetbalelftallen. Enig onderscheid tussen het 'hogere' en 'lagere' wordt in dit boek bewust niet gemaakt.
Nieuw is dat voor het eerst de mogelijkheid bestaat, dat songs 'gewrampeld' kunnen worden, d.w.z. (gratis) gedownload kunnen worden van een bepaalde site (www.kluun.nl) om dan ingepast te worden in de tekst. Misschien in de hoop dat het boek voor een hype zorgt, heeft de uitgever de site uitgebreid met veel extra informatie over de wereld van de hoofdpersoon, o.a. over alle vierentwintig uitgaansgelegenheden die hij frequenteert en is er zelfs een spel dat rond de roman gespeeld kan worden. Maar er zijn ook telkens verwijzingen naar www.kankerbestrijding.nl, want hoewel het boek een postmoderne, amorele sfeer ademt, is de uiteindelijke boodschap allerminst vrijblijvend.


Kluun – Komt een vrouw bij de dokter
Uitg. Podium, Amsterdam 2003
318 blz.; € 16,-
ISBN 90 5759 305 X

***

Ook Noirette van Cor Gout is een bijzonder boek. Het bestaat uit negen verhalen en een lied, ondersteund door een groot aantal intrigerende illustraties en een bijbehorende CD met opmerkelijke audioversies: literatuur die je niet alleen kunt lezen, maar ook kunt zien en horen. In een specifiek Haags/Schevenings decor plaatst Gout een bonte verzameling uit de werkelijkheid geplukte personages, die zonder onderlinge verwantschap te hebben, als in een droomwereld toch bij elkaar horen. Hier geen schrijver die zich in iedere zin zelf op de voorgrond plaatst, maar een verteller die in de vermenging van een concrete situering met een haast mythische sfeer enigszins doet denken aan Ruebsamen en Brakman. Dit is het begin van het titelverhaal:



Cor Gout studeerde Nederlands en filosofie, maakte culturele radio- en tv-programma's en is zanger en tekstschrijver van de band Trespassers W. Vorig jaar verscheen van hem Zee/land, een bundel met liedjes en gedichten over Zeeland en de zee (Slibreeks, Kunstuitleen, Middelburg).


Cor Gout – Noirette
Boek met CD (55'05") en 61 illustraties in vierkleurendruk van Sebastien Morlighem
Uitg. In de Knipscheer, Haarlem 2003
76 blz., € 27,50
ISBN 90 6265 555 6

Deze zondag het tweede en laatste deel van een artikel waarin Rutger H. Cornets de Groot vertelt over de pogingen van zijn vader, schrijver en essayist R.A. (Rudy) Cornets de Groot (1929-1991), om het werk van Mulisch, Vestdijk en Koos Speenhoff aan de hand van hun biografieën in kaart te brengen. En passant biedt het artikel een klein overzicht van Cornets de Groots eigen biografie.

In het eerste deel van dit artikel werd beschreven waarom Cornets de Groot afzag van het schrijven van Vestdijks biografie: hij vermoedde dat het hem te dicht naar diens persoon, en te ver van het werk zou leiden. Toch liet de biografie als verschijnsel hem niet los. In zijn archief, een uitgebreid kaartsysteem over honderden onderwerpen - 'mijn onderbewuste' - bevinden zich onder de noemer biografie een vijftiental fiches. Ze zijn ongedateerd, maar in verschillend handschrift, wat erop wijst dat hij zich in verschillende perioden met het onderwerp moet hebben bezig gehouden. Een kleine selectie:
"Biografie vertelt de ontwikkeling van het individualisme van een individu. Individualisme: in tijden van overgang, als de oude waarden wankelen en nieuwe nog gevormd moeten worden."
"Er moet een patroon in duidelijk worden, waardoor het geheel tot coherente geschiedenis wordt. De stroomlijning naar het einde zoveel mogelijk vermijden, door gemiste kansen> [cursivering, RH] zo breed mogelijk uit te laten komen. De betekenis die mensen hadden niet schuil laten gaan achter wat daar later (niet) van vervuld werd [...]. Slechts die gebeurtenissen zijn van belang, die een symbolische betekenis krijgen door en binnen het geheel."
"Abstraheren tot hoofdzaken is gewenst. Toevoeging van één feit, kan toevoeging van vele, ruimte opeisende feiten, vragen! Of een feit vermeldenswaard is, is van het onderwerp afhankelijk. Over de belangrijkheid van het feit tot klaarheid te komen is de kunst van het selecteren. Men moet trachten de feiten te zien door eigen bril èn door die van de held. Er zijn twee werkelijkheden: die van de geschiedenis en die van de man zelf, die met de eerste wellicht niets te maken heeft... Bij het zoeken naar feiten trachten in de feiten de kern van de gezochte persoon te vinden."
"Biografie gaat niet uit van bepaalde 'waarheden' teneinde de beschreven persoon daaraan te toetsen. Systematiseren en typeren is ontindividualiseren! Geen reductionisme, maar één psychische faktor. Het deel is in het geheel, maar het geheel is ook in de delen. De biograaf beslist niet alleen subjectief over de gecompliceerdheid van het psychische beeld, maar ook over de objectieve gecompliceerdheid van hem wiens beeld hij onthult."
"Zoeken naar waarheid en zakelijkheid. Het is een deugd uit nood: de oude aanknopingspunten verlaten en nieuwe te zoeken. De illusie is van binnen wat er van buiten als zekerheid uitziet."

Wat werd er nu van al deze inzichten? Aanvankelijk niet veel, en het blijft onduidelijk waarom Cornets de Groot het lemma een plaats in zijn archief gaf. Overigens bevat dit pak van Sjaalman wel meer dat niet onmiddellijk in zijn oeuvre valt thuis te brengen; we kunnen alleen maar vaststellen dat het er in de jaren dat hij het archief bijhield niet van is gekomen.
Maar vanaf 1980 begon zijn literaire productie geleidelijk af te nemen. Als redacteur bleef hij weliswaar bijdragen leveren aan de Vestdijkkroniek, maar de tanende belangstelling voor zijn essays deed hem tenslotte besluiten het over een andere boeg te gooien. Hij publiceerde twee romans, schreef een reisverslag en reserveerde zijn inzichten, literair of anderszins, voor een reeks dagboeken. Na het eveneens matige succes van de beide romans, gevoegd bij een plotseling opgekomen en allengs overheersende aandacht voor zijn geboorteland Indonesië, leek toch het einde van zijn actieve, althans 'zichtbare' schrijversloopbaan in meer dan éen opzicht bereikt. De behoefte om zich voor een aantal jaren terug te trekken in een werk van langere adem, en als het ware alleen nog in het verborgene verder te schrijven, groeide - en het is hier, dat hij weer terugkeerde naar het begin.

"Ik heb mijn verhaal over Speenhoff geschreven, omdat hij mijn eerste dichter was en ik van zijn gedichten hield. Mijn jeugd is met zijn liedjes verweven. [...] Ik ben ervan overtuigd, dat men Indië, het Indië van mijn jeugd kent, wanneer men Speenhoff kent. (1) Hij voelde de geest die er woei haarfijn aan en gaf er woorden aan en een melodie." (2)
Speenhoff, de ooit razendpopulaire zanger van vrolijke liedjes als Daar komen de schutters!, en droevige als Daar stond een scheepje op de kast, leek als onderwerp van een biografie nauwelijks te weerstaan. Niet alleen onderscheidde hij zich op grond van deze persoonlijke banden van andere schrijvers in Cornets de Groots universum - indien geen voorwaarde, dan toch een ideale omstandigheid voor een biograaf - maar bovendien scheen zijn levensloop om zo te zeggen te zijn ontworpen om de aanbevelingen op de fiches tot het uiterste op de proef te stellen. Wat was deze Speenhoff immers voor figuur?
"Speenhoff. Dichter, zanger, tekenaar, schilder, nu eens schatrijk, dan weer platzak, heer en volksdichter tegelijkertijd, een kameleon, een a-politieke patriot. Men kan van alles van hem maken: een sociaal mens, een voorstander van het imperialisme, een moralist, een slachtoffer van zijn tijd, een landverrader, verachtelijk of betreurenswaardig, een profiteur, of tenslotte een karakterloze bohémien. Al die kanten te tonen, zonder hem tot éen ervan te reduceren, vraagt erom verschijnselen te zien, zoals ze zich voordeden. Speenhoff was geen landverrader vóor 1940, geen kolonialist vóor 1930, geen moralist vóor 1918 en geen profiteur vóor 1906." (3)
Wanneer het inderdaad de taak van de biograaf was om, zoals het eerste fiche stelde, 'de ontwikkeling [te tonen] van het individualisme van een individu', - dan lag hier wel een zeer bijzondere uitdaging.

In 1986 ging Cornets de Groot met Speenhoff aan de slag. De eerste jaren – in totaal trok hij zes jaar voor de biografie uit - besteedde hij aan onderzoek: het lezen van literatuur en het raadplegen van archieven. In kaartsystemen bracht hij de belangrijkste gebeurtenissen in Speenhoffs leven onder en legde hij de politieke, sociale en culturele achtergronden van zijn tijd vast. Hij schreef een kort 'overzicht' van Speenhoffs leven, en bracht het in 1988 tot een eerste, voorlopige versie van de biografie, 123 pagina's groot.

Wie het vrolijke, onbezorgde karakter van Cornets de Groots vroege essays kent, zal zich deze werkwijze nauwelijks kunnen voorstellen. Toch is er minder sprake van een breuk, dan van een geleidelijk toenemende introspectie – Vestdijkkenners kunnen hier denken aan de mystisch-introspectieve mens uit de Toekomst der religie - die in deze fase van zijn schrijverschap haar beslag kreeg. De spaarzame essays uit deze periode dragen de kenmerken van een in alle opzichten voldragen schrijverschap, waarvoor een positie terzijde van de literatuur zich tenslotte als vanzelf aandiende. Zijn keuze voor genres als de roman en de biografie kan dan ook niet uitsluitend worden verklaard doordat zijn essays te weinig werden gelezen. Genres als deze, die hem voor langere tijd aan de openbaarheid onttrokken, brachten hem ertoe kwaliteiten te ontwikkelen waarvoor zijn essays nimmer emplooi hadden geboden: een op ordening en systematisering gerichte beschouwingswijze, die niet alleen mogelijkheden schiep voor het schrijven van de Speenhoff-biografie, maar die hem ook in staat stelde om als het ware de achterkant van zijn eigen schrijverschap te bekijken.

Hoewel chronologisch opgezet, was deze eerste versie van de biografie geen poging om de verhouding tussen de geschiedenis en Speenhoffs veelal valse weergave daarvan systematisch na te gaan. Het verhaal toont ons de opkomst van de jonge bohémien, zijn immense populariteit als dichter-zanger in het begin van de vorige eeuw, en vervolgens, via de eerste tekenen van verval - zijn pogingen om in de smaak te vallen bij een op fatsoensnormen gesteld publiek - zijn definitieve ondergang, eindigend als collaborateur in de armen van de Duitse overheerser. Maar anders dan de biografie van Alex de Haas, "'t Was anders", de heer J.H. Speenhoff, dichter-zanger (1869-1945), (Rotterdam, 1971), waarin Speenhoffs immorele en leugenachtige karakter zonder meer wordt veroordeeld, probeerde Cornets de Groot dit karakter veeleer te begrijpen vanuit Speenhoffs liedkunst. Zo treffen we al vrij vroeg in het typoscript de volgende passage aan:
"Waarom stoort De Haas zich aan deze leugens [van Speenhoff]? Hij vindt zulk liegen karakterbedervend [...]. Maar de meeste mensen houden van de waarheid, niet omdat ze zo waarheidlievend zijn, maar omdat de waarheid het leven eenvoudig maakt [...]. Wil ook Speenhoff zijn leven eenvoudig houden, dan komt hij met de waarheid niet ver - en gerekend naar de maatstaven van zijn tijd, nergens. Wat De Haas van hem vraagt, is zo beschouwd onredelijk. De waarheid zou dan doel, 'ideaal' zijn - iets van buiten het leven. Iets dat het leven voor Speenhoff net zo ingewikkeld maken zou, als de leugen dat zou doen voor de waarheidlievende. [...] Speenhoff was psychisch gezond. Uit zijn werk en een belangrijk deel van zijn leven blijkt, dat menselijke gebreken en voortreffelijkheden voor hem volkomen aanvaardbaar zijn. [...] Hij zag door zijn eigen ongemak in zijn vroege jeugd en later dat van anderen en hoopte dat te verzachten door zijn plezier in het leven en in zijn lied daarover."
En voorts:
"Een kind dat in ingewikkelde huiselijke omstandigheden groot wordt, liegt met het grootste gemak en als van nature. Zijn zelfbehoud is immers met het vertellen van de waarheid niet gediend. Zou iemand als Speenhoff eigenlijk wel gebrand zijn op een biografie? Wij wagen het te veronderstellen dat hij dat het liefste niet heeft."

In maart '89 moest Cornets de Groot het werk aan de biografie tijdelijk onderbreken. Van de Jan Campertstichting ontving hij de opdracht om een biografisch essay over Speenhoff in Nederlands-Indië te schrijven. Het resultaat was De dichter-zanger J.H. Speenhoff of zelfportret met liedjes, dat hij in juni 1989 voltooide. Zoals de titel aangeeft staat in dit boekje het verloop van Cornets de Groots eigen relatie met Speenhoff centraal, met zijn geboortejaar 1929 als symbolisch snijpunt van twee tegengestelde bewegingen: enerzijds het Indonesische onafhankelijkheidsstreven, anderzijds het Hollandse dat Speenhoff in Indië kwam vertegenwoordigen.
"Het [gaat] in dit boekje niet om Speenhoff alleen [...], maar ook om mij: als de schuldeloze zuigeling, die geboren werd in het jaar dat Speenhoff naar Indië kwam voor zijn miraculeuze tournee door de archipel; het jaar waarin Soekarno's P.N.I. [Partai Nasional Indonesia] triomfen vierde, maar hij en zijn handlangers door de Nederlandse regering werden gearresteerd; het jaar dat in New York de ex-miljonairs zich van de wolkenkrabbers wierpen en Speenhoff zich buitensporig verrijkte - het jaar 1929." (4)
Het is, bij alle toewijding en volharding waarmee Cornets de Groot aan de biografie arbeidde, toch tekenend dat hij het werk aan deze opdracht zo snel en als het ware als in een roes tot een goed einde bracht. Moet de oorzaak hiervan dan toch gezocht worden in zijn voorkeur voor alternatieve, meer persoonlijke benaderingen?
Helaas zou de opwinding waarmee hij aan de Speenhoff-opdracht werkte ook een keerzijde blijken te hebben.
"Ik werd zo nieuwsgierig naar die man, naar mijn jeugd en naar de rol die hij daarin kreeg te spelen, dat ik als een gek aan het werk ben gegaan, avond aan avond, en vaak tot half drie, half vier in de nacht, met thee en sigaretten, heel ontspannen, - en toch! [...] Overdag droeg ik de consequenties van deze nachtelijke tegellichterijen, bij de huisarts vielen mijn ogen dicht. Ik voelde me afgemat. [...] En nu, nu is opeens dat essay af: hoe bestaat het want hoe is het mogelijk."
Vier dagen nadat hij deze woorden noteerde, op 11 juni 1989, werd hij getroffen door een hartaanval. Hij overleefde nog twee jaar, maar van werken aan de biografie kon geen sprake meer zijn. Op 6 maart 1991 stief hij, 62 jaar oud - indien geen dertig, dan toch tenminste drie jaar te vroeg.

Zo kwam er niet alleen geen biografie van Vestdijk, maar ook niet van Speenhoff. Zou die laatste daar zelf misschien de hand in hebben gehad? Cornets de Groot had daar eerder al zijn vermoedens over geuit. In 1987 citeerde hij een fameuze uitspraak waarmee Vestdijk in een brief aan Marsman te kennen gaf zijn artsenpraktijk op te geven en zich voortaan volledig aan het schrijven te wijden: "Ik heb voorgoed en eenzijdig voor het talent gekozen, desnoods dan bij een volkomen minderwaardige persoonlijkheid." Cornets de Groots commentaar op deze kennelijke, aan het adres van Vestdijks eigen Forum gerichte provocatie:
"Veel te veel critici vatten die uitspraak veel te veel op als een lofwaardige keuze: de persoonlijkheid doet er in de literatuur niet toe.
O nee?
Speenhoff en Vestdijk kun je op allerlei manieren met elkaar vergelijken. Beiden zijn getalenteerd, beiden zijn veelschrijvers geweest. Beiden waren ze ook bijzonder muzikaal en beiden leefden, en moesten wel leven van wat hun werk was. Maar geeft dat de doorslag?
Waarom is Speenhoff dan, met alle talent, waar hij over beschikte - en dat was véel - moedwillig vergeten? Waarom hebben zij, die Vestdijks uitlating met instemming citeren en daar de gekste theorieën op baseren, Speenhoff nog niet herontdekt - dit talent bij uitstek bij een volkomen minderwaardige persoonlijkheid?
Waarom niet, waarde lezer? Om dat laatste niet. 't Is éen ding om een bepaalde uitspraak te doen, het is iets anders, daarnaar te leven."(5)

Dit was het tweede en laatste deel van dit artikel, dat eerder verscheen in 'Biografie Bulletin' nr. 95/3 (december 1995). Een ruime keuze uit het werk van Rudy Cornets de Groot is samengebracht op het adres www.xs4all.nl/~cornets/deopenruimte.

De man die niets onthield

Geert de Busschere


In een land hier niet zo ver vandaan leefde een man die niks kon onthouden. Joris was zijn naam. Veel familie had hij niet en de schaarse verwanten hadden hem in de loop der jaren uit het oog verloren. Getrouwd was hij ook niet, dat was hij vergeten.

Een tijd lang had de overheid zich over Joris ontfermd en voor hem werk gezocht. Joris was heel werkwillig. Problematisch was dat hij zich de tweede dag nooit kon herinneren voor welke firma hij de dag voordien had gewerkt. Dan kwam hij gewoon niet opdagen. Tenslotte had de staat hem permanent onder de marginalen geklasseerd en hem in een sociale flat gedumpt. In de gemeenschappelijke hal stonk het naar kattenpis. In diverse hoeken lagen lege heroïnespuiten en op de stoep kampeerden lege bierblikjes. De tocht had vrij spel in het oude gebouw, dat zo slecht geïsoleerd was dat elke huiselijke ruzie op een theatervoorstelling geleek.
Gelukkig was Joris een onvervalste optimist. 's Avonds ging hij met een glimlach slapen en 's ochtends wipte hij welgemutst uit bed. Had hij zorgen, dan vergat hij die gewoon, net zoals de rest. Zo vergat Joris bijvoorbeeld z'n deur te sluiten wanneer hij ging wandelen. Meerdere malen hadden dieven z'n flat doorzocht op zoek naar waardevolle spullen, maar steeds dropen ze met lege handen af. Joris was immers straatarm. Het gebeurde dat de boeven wraak namen en Joris' flat in een rommelboel veranderden. Wanneer Joris bij binnenkomst de puinhoop zag, dacht hij dat hij vergeten was op te ruimen en naarstig begon hij weer orde in z'n appartement te scheppen.

Joris genoot een bijstandsuitkering maar dikwijls vergat hij z'n geld te innen. Dan leefde hij van de hand in de tand. Mensen schonken hem een hompje brood, een koekje, alles wat ze kwijt konden. Soms, als hij reuzehonger had, snuffelde hij in de vuilnisbakken van de supermarkten. Altijd vond hij wel iets te eten.
Op een zomerdag zat Joris op een bankje in het park. Hij liet zich de warmte van de zon welgevallen en overdacht hoe mooi het leven wel was. In de zevende hemel was hij dat hij daar in het zonnetje kon zitten, zonder zorgen (want die vergat hij). Hij sloot even de ogen en toen hij ze weer opende, dacht hij dat hij droomde. Een meisje, hij zag haar van ver aankomen, huppelde z'n leven binnen. Haar blonde haren krulden in haar nek, ze droeg een net mantelpakje en haar lippen waren een getrouwe kopie van het Mona Lisa-mysterie. Joris hapte naar adem. Hij kneep zichzelf in de arm toen het engeltje naast hem plaats nam. Joris slikte een paar keer, sloot de ogen, opende ze vlug weer en draaide z'n hoofd een kwartslag. In profiel was ze zo mogelijk nog mooier. Z'n hart bonkte haast uit z'n borstkas toen hij vroeg: "Bent U de dochter van de zon? U... U bent zo oogverblindend mooi... zo puur en stralend." Langzaam draaide ze haar snoetje naar hem toe en keek hem aan. "Ach..." sprak ze, en een stilte viel. "Wat?" drong Joris aan. "Veel mannen hebben mij de hemel ingeprezen, maar..." "Niet zo treffend als ik het daarnet deed?" onderbrak hij haar, bijna smekend. Ze glimlachte. Toen sloeg ze de ogen neer. "Je begrijpt het niet," zei ze en stond recht. "Ik kan best gaan. Zo bespaar ik jou een hoop ellende." Ze liet hem perplex achter. Joris bleef een poos zitten, dacht heel diep na, maar toen hij thuis kwam die avond, was hij het meisje allang weer vergeten.
Toch had de ontmoeting hem veranderd, al besefte hij dat zelf niet. Vanaf toen stond hij tegen heug en meug op. 's Avonds trok hij een lelijk gezicht in de spiegel. Hij begon zich aan de drugspuiten in de hal te ergeren. En hij schopte eens een leeg bierblikje voor zich uit. Sloeg hij nog eens aan het babbelen, dan klaagde hij over het weer. Er knaagde iets in hem, maar hij wist bij God niet wat.

Op een gure herfstdag belde iemand aan. Joris draaide zich nog eens om in bed en mompelde: "Verrek". De beller hield echter vol en noodgedwongen stond Joris op en slenterde naar de voordeur. "Ja?" zei hij verveeld. Een seconde lang was hij door het zonlicht verblind en ook de slaap speelde hem nog parten. "Koopt U een clownsneusje in het kader van de actie 'Kom op tegen Kanker', alstublieft? U zou me er persoonlijk een groot plezier mee doen." Langzaam won het flauwe beeld aan scherpte. In krullend haar nestelde de zon. Hij knipperde met de ogen, zuchtte diep en zei slaapdronken: "Het spijt me, meisje, ik bezit geen geld. En zo ik al centen heb, dan weet ik niet waar ik ze gelaten heb." Dat vond het meisje grappig. Haar schaterlach echode door de traphal. "Jammer" zei ze. Aarzelend kwam ze een stapje dichterbij. Ze vroeg: "Zit u nog vaak op het bankje in het park?" "Dat weet ik niet," antwoordde hij. "Was het gisteren of eergisteren? Het zou kunnen en dan weet ik niet eens welk park u bedoelt." Dat vond ze al minder grappig en ze maakte aanstalten om te vertrekken. Z'n hart kromp, al wist hij niet waarom, en hij wist ook niet waarom hij haar bij de arm nam en fluisterde "Blijft u alstublieft bij mij. Ik heb u nodig." In de irissen van het meisje sleepten treurwilgtwijgen over vochtige aarde. "Ik wil u niet tot last zijn" stamelde ze. "Ik geloof dat ik van u houd," zei hij. "Nee, ik weet het zeker: ik houd van u!" Het kon hem niet schelen dat de buren hem konden horen. Hij schreeuwde z'n liefdesverklaring door de traphal. Met betraande ogen rukte ze zich los en verdween. Moedeloos liet hij z'n kin op z'n borst zakken en ging weer naar binnen. Joris vluchtte in de armen van Morpheus en werd rond drie uur in de namiddag wakker. Ik heb gewoon slecht gedroomd, dacht hij. Z'n armen en benen voelden murw aan en hij voelde zich als een pop die door de mangel was gehaald.
Sinds die dag vertoonde Joris zich haast nooit meer buiten. Hij waste zich niet meer, at weinig en dronk niet genoeg. Het werd winter en de vrieskou deed zijn intrede. De arme man raakte zo verzwakt dat hij z'n paraplu als wandelstok gebruikte om thuis rond te lopen. Niet dat hij nog veel rond liep: van het bed naar het fornuis en van de keuken terug naar de slaapkamer. De dikke stoflaag bleef in het duister verborgen want de gordijnen hield Joris altijd dicht.

Op een nacht droomde Joris over een meisje met blond haar, dat krulde in haar nek. Ze zweefde over een tapijt van onberispelijk geknipt gras. Uit haar mond plopten chrysanten, hele grote exemplaren waarvan het meisje last scheen te hebben om ze uit te braken. De verschijning naderde tot een neuslengte afstand en bleef als een kolibrie in de lucht zweven. Het vrouwvogeltje bewoog de lippen niet en toch sprak het Joris toe, met een stem die meer op een langgerekte zucht geleek. "Ik ben niet meer, Joris. Maar ik houd ook van u, dat weet u toch?" , zuchtte ze. Hij hoorde zichzelf antwoorden: "Ik zal het vergeten zijn. Ik vergeet altijd alles." "U weet het, Joris, U heeft het de hele tijd geweten. Uw hart heeft geen geheugen nodig." "Waar bent u nu?" schreeuwde hij plots en voelde hoe zijn wanhoop toenam "Waar bent u?" bleef hij alsmaar herhalen. "Ik ben niet meer, Joris. U kunt daar niks aan doen. Kanker is de ziekte van deze tijd. Het spijt mij, ik wou u niet met mijn ellende opzadelen." Gillend, badend in het zweet werd Joris wakker. Vastberaden sprong Joris uit z'n bed, racete naar de keuken en zocht het scherpste vleesmes dat hij in huis had. Toen hij het vond, intrigeerde het glimmende lemmet hem en hij vroeg zich af wat hij in de keuken deed. Er kleefde een stick-it note op het lemmet met als opschrift: "Vergeet niet koffie te zetten". Dat deed Joris dan maar. Op het filterzakje stond in lippenstift een exacte kopie van de Mona Lisa-glimlach, maar dat had Joris niet opgemerkt. En de filter werd met vocht doordrenkt, en de glimlach verwaterde, zoals altijd alles verwatert, en Joris' leven kabbelde rustig verder tot de dood verlossing bracht.