Besproken door Milla van der Have

Een belangrijke functie van het gedicht is voor veel dichters de mogelijkheid om in hun poëzie de tijd te bevriezen. Zo gaf Hans Faverey een van zijn bundels de veelbetekenende naam 'Tegen het vergeten', maar ook andere dichters, waaronder Gerrit Kouwenaar en Harmen Wind, zien in het gedicht de mogelijkheid het vergeten tegen te gaan, de tijd als het ware stil te zetten. Voor hen is het gedicht meer dan een letterlijke momentopname; zijn eeuwigheidswaarde strekt zich uit tot de dichter zelf, die in zijn gedicht herinnerd zal blijven, in een ietwat poëtischer variant van 'Wie schrijft die blijft'. In een wat aangepaste vorm doet dit principe ook van zich spreken in Meanders gedicht van de maand mei, al geldt hier eerder 'Wie schrijft laat een ander blijven', althans een poging daartoe. Uiteindelijk moet ook deze dichter zijn failliet erkennen.

De opbouw van 'ik ben vergeten welke kleur..' is vrij eenvoudig. De dichter begint meteen met de mededeling 'ik ben vergeten'. Wat volgt is een uitgebreide uitleg van wat hij precies vergeten is. Het gedicht eindigt in een smeekbede, de erkenning van het falen: 'laat het me weten'. Maar in het tussenliggende gedeelte, de omschrijving van wat er nu precies vergeten is, komt juist ook weer iets tot leven, zien we de, zij het vage, manifestatie van een persoon.

Tussen het 'ik ben vergeten' en de allerlaatste regel laten zich twee gedeelten onderscheiden, één toegespitst op de ander, hoe zij (of hij) er uitzag, wat hij of zij deed, en één over de ik-persoon zelf, wat deze dacht en wist. In het gedeelte over de ander wordt die ander als het ware weer opgeroepen, door de opsomming van alles wat de dichter zich niet meer herinnert. Daartoe maakt de dichter gebruik van af en toe enigszins onalledaagse constructies. Zo spreekt hij niet over 'de kleur van je ogen' maar over 'welke kleur het licht in je ogen legt', wat net even een iets andere omschrijving is. De huid van zijn geliefde voelt niet strelend zacht, zoals in de reclame, maar ruikt. Lippen willen ineens likken en dan nog wel 'de lach van mijn lichaam'. Tot slot wordt ook iets gezegd over de manier van kijken, die nu eens niet 'lief' is, of 'zwoel', maar: 'dat je zacht kan kijken dat / het lijkt of je huilt en lang en luid / kan liegen'. Een blik waar blijkbaar werelden in besloten lagen. Het is logisch dat de dichter kiest voor deze niet al te gebruikelijke verbanden; wie een unieke geliefde wenst op te roepen, wenst terug te brengen in de herinnering, zal daar waarschijnlijk niet in slagen als hij daarvoor gebruik maakt van afgesleten clichés. Mensen met goudblonde lokken en ogen als meren lopen er al genoeg rond in liefdesliedjes, maar die éne onderscheidt zich in alles van de anderen en dat blijkt uit de taal van het gedicht.

Vervolgens beschrijft het gedicht wat de dichter van zichzelf, in die relatie tot de ander, allemaal niet meer weet: 'ik ben vergeten wat ik dacht / wat ik mag en niet en weet / niet meer hoe je hebt geheten / ik ben je naam vergeten / wat ik je heb genoemd , dat / ik je heb genoemd en hoe'. Hier zien we feitelijk de verklaring van de oorzaak van het vergeten: de dichter is de naam van de ander kwijt. De opvatting dat de naam van een mens zijn ziel bevat en dat degene die de naam kent macht heeft om de genoemde op te roepen is duizenden jaren oud. Niets voor niets is het in sommige religies verboden de naam van God uit te spreken. Het is niet verwonderlijk dat deze opvatting juist in de poëzie tot op heden goed gedijt. Soms is poëzie niets anders dan het noemen van de namen, het oproepen van de wezenskenmerken van het beschrevene. Juist daarom ook maakt men in een gedicht graag gebruik van vervreemdende taal, omdat daardoor de werkelijkheid zich in een ander, echter, facet aan ons toont. Dat de dichter in dit gedicht de naam vergeten is, verklaart waarom zijn geliefde zich niet laat oproepen en waarom haar contouren vaag blijven. We weten dan wel dat het licht een bepaalde kleur in haar ogen legde, maar welke kleur precies blijft onduidelijk, wat evenzeer geldt voor de geur van haar huid. Daardoor biedt het omschrijven van het vergeten maar tot op zekere hoogte soelaas. Zonder de naam ontglipt de geliefde ons altijd weer.

Naast het reeds genoemde taalgebruik draagt ook het ritme bij aan de invocatie die het gedicht beoogt. Het kent een dwingend ritme, dat ons als het ware meesleept. Naarmate het gedicht vordert, begint dat ritme een soort hortende climax te naderen door het veelvuldige herhaling van woorden als 'en' 'wat' en 'hoe', totdat het uiteindelijk stokt in de regel 'dat ik je heb genoemd en hoe'. Een witregel onderbreekt het gedicht, dat nu eindigt in het jammerlijke 'laat het me weten'. Het gedicht alleen voldoet niet om de ander tot leven te wekken, de dichter heeft haar zelf nodig om zich haar (of hem) te kunnen herinneren. De ander moet de witte plekken invullen, vandaar het 'laat het me weten'. Daarmee is die laatste regel ook een erkenning van de mislukking. Het gedicht tegen het vergeten heeft gefaald. Het enige wat de dichter nog kan doen is, om met Paul van Ostaijen te spreken: 'Ik zal beginnen mijn debacle te geven'.



Milla van der Have