Marjoleine de Vos - Het waait
Een (n)ooit gewaagde sprong
door Jan Pollet

Geloof – en vooral het onvermogen om te geloven – is het denkterrein bij uitstek van Marjoleine de Vos. Het thema beheerst haar leven. Ze schrijft er wekelijks een column over in NRC Handelsblad. Ook in haar poëzie voeren religieuze gedachten en gevoelens de boventoon, zowel tussen als op de regels.
In haar derde dichtbundel Het waait wordt de hoop om ooit nog echt te kunnen geloven zo goed als begraven. Uit alle gedichten spreekt een groot verlangen naar een diep religieuze beleving, maar uit alle gedichten spreekt evengoed het besef dat het geloof nooit meer tot de mogelijkheden behoort omdat de dichteres '(…) rede boven raadselen verkoos.' Volledig geciteerd luidt deze laatste regel overigens:

(…)
Spijt dat je rede
boven raadselen verkoos.

(Uit: 'Kroos')

Precies deze ambivalentie – de rede verkiezen maar tegelijk het verlies van het raadselachtige betreuren – waart als een unheimisch spook door de hele bundel. Het waait roept de kille, verlaten atmosfeer op van een afscheid waarmee men nog niet helemaal in het reine is. De oude, hardnekkige droom is al in gedachten verbannen, maar hij plakt nog altijd aan de ribben. De dichteres probeert een diep gekoesterd ideaal van zich af te schudden. We zijn getuige van een zoektocht naar manieren om dit leven te leven zoals het zich aandient.
Nu het grote verhaal van heil en verlossing voor eens en altijd aan de kant is geschoven, begint het moeizame proces van de verzoening met het alledaagse.

(…)
Gezocht: docenten onthechting en vrede
die haar kunnen voorgaan in eindelijk hier zijn.
(…)

(Uit: 'Mevrouw Despina's mislukte mystiek')

Vrede nemen met wat er is, zich leren neerleggen bij de ongelaagde werkelijkheid, een oude mystieke droom voorgoed opbergen: ziedaar het programma dat Marjoleine de Vos zich – soms met zichtbare tegenzin – oplegt.

Het geloof is voorbij. Hoe graag we ook in die kinderlijke droom willen geloven, de mystieke beleving is niet meer van deze tijd.

'Ontgooocheling' is misschien nog het beste woord om de algemene toon van De Vos' derde bundel te omschrijven. Troost probeert ze vaak te zoeken in de schoonheid van de ontluikende natuur, maar het stille verdriet om iets dat voorgoed tot het verleden behoort, blijft knagen:


(…)
Is doodgaan wreder nu de madelieven splinternieuw
of geeft houvast juist dat de koolmees op de nestkast tikt
de merel zingende beschikt hoe vroeg de ochtend komt?
De paasmorgen breekt aan. Hij is voor altijd weggegaan.
(…)
(Uit: 'Gedachtenis')

Overduidelijk wordt hier gerefereerd aan het definitieve verdwijnen van Christus en, met hem, het christendom, en, met het christendom, een prachtige warme idyllische kindertijd.

'De onvoorwaardelijke sprong in het absurde' zoals Kierkegaard het geloof ooit omschreef, heeft de dichteres nooit gewaagd. De rede heeft haar altijd behoedt voor die irreële sprong in het absurde onbekende, waar rede en natuurwetten de duimen moeten leggen voor blind geloof. De opperste staat van gelukzaligheid is voor de dichteres geen toekomstmuziek meer, ze zal het moeten stellen met het nu, het moment.
Op eigen houtje zal ze een weg moeten zoeken naar een punt, een vast kader. En dat punt zal een van de vele punten zijn in een niet te overziene chaos en niet langer in een veilig, allesomvattend syteem, bedacht door een god.

Het op één na laatste gedicht is een mooie synthese van het worstelende afscheid van het geloof:


(…)
Op bergen in de verte ligt nog sneeuw
die gaan we in, we moeten wel want
in ons leeft wat lopen wil totdat
het liggen gaat en helder ziet hoe blauw
hoe leeg hoe ver – en dat dat alles is
de nacht die komt, de kou, een ster.

(Uit: 'Een wandeltocht')

Maar misschien staat Marjoleine de Vos daarmee dichter bij de mystieke ervaring die ze zelf een hele bundel lang probeert af te weren, dan het lijkt.



Marjoleine de Vos - Het waait
G.A. van Oorschot, 2008; 45 blz.; € 15
ISBN 9789028240780

Jan Pollet

Gepubliceerd in Meander, http://meandermagazine.net, op 16 maart 2008.
Deze tekst is te vinden op het adres: http://meandermagazine.net/t.php?txt=3834.
Overname van teksten is alleen toegestaan met toestemming van de auteur: Jan Pollet.