Götterdämmerung 1. de lispelaar

maar als je dan nog zo onherroepelijk moet zijn,
wees dan zoals haast niemand is,
als god

maar niet die, niet de patriarch, de grijze
hoeder van het grauwe, niet de leugenaar
die scherp en warm als distels huist in gras

nee, wees de wrekende, die waarheid brengt
en in de wind woont, de slissende,
de lispelaar die van jezelf vertelt

wees weer het vreemd grommend wezen
dat dreigend langs de wanden
van mijn kinderkamer schuurt

of de schaduw die je hand maakt
als huid gespannen oplicht
in het groen van een nachtlampje

maar wees niet dit, niet dit dier
dat ieder aarzelend woord van troost
van mijn uitgestoken handen likt


Erwin Vogelezang

auteurspagina Erwin Vogelezang
geef commentaar op dit gedicht




Op dienstreis

Ontmand lig ik
In een vreemd bed
Als op een lege landingsbaan

Eindeloos ver buiten jouw handbereik

Maar in mijn slaap word ik besprongen
Naakte jongens vliegen af en aan
Vooral donkerblonde


Leo Mesman

auteurspagina Leo Mesman
geef commentaar op dit gedicht




wild water

je hebt dat ongetemde en dat trotse
een bergbeek in godzalige natuur
het water van het allereerste uur
belaagt de oude wortels, speelt met rotsen

je bent nog onbezonnen en nog puur
een wild verlangen laat je telkens botsen
te jong nog voor een overwogen klotsen
tegen de tirannieke kademuur

maar achter verre bochten wacht het dal
eens zul je onontkoombaar moeten kiezen:
een stuw en in een mensenzee bevriezen
of stromen tot de diepe waterval


Daan de Ligt

auteurspagina Daan de Ligt
geef commentaar op dit gedicht




voor het gedicht


ditmaal kwam ze van boven de horizon
en spreidde haar landschap rond mij uit
rivier met bomen in het gras

over het water
waar ik haar zocht
wiegden zich sporen
witte blaadjes in juweel

steeds bracht ik mij weer terug
in het gras aan de kant
en om te blijven gaf ik water
aan weifelende wortels aan de rand


Gerdine Smit

auteurspagina Gerdine Smit
geef commentaar op dit gedicht




Rode oortjes

Verduveld zacht leg ik zijn oren naast me neer
bekijk de stijgbeugels die ik gevonden heb

hij wil stiekem luisteren naar zacht gemin
dwars door bloemetjesbehang en wiegt zijn hoofd
van links naar rechts de kin omhoog

maar daar komen zij al aangefluisterd
oren op steeltjes smeertjes in het groen

ze dansen twee aan twee het Zwanenmeer
lellen op spitzen pas de deuxjes

ik stop ze in mijn tas jouw zachte rode schelpen
pak ze uit als ik verleiden ga.


Cilja Zuyderwyk

auteurspagina Cilja Zuyderwyk
geef commentaar op dit gedicht

Indringende gedichten
Annette van den Bosch bespreekt de nieuwe bundels van Hagar Peeters en Ilse Starkenburg


Er is een immens verschil tussen de twee bundels die ik deze week las: in plaats van alleen van Ilse Starkenburg (1963, studeerde Nederlands en filosofie) en Koffers zeelucht van Hagar Peeters (1972, studeerde Cultuurgeschiedenis). Beide bundels waardeer ik, maar op een geheel andere wijze. Het is aardig om te merken hoe verschillend twee jonge dichteressen, met allebei een academische achtergrond, schrijven. Ik zag Peeters optreden in Apeldoorn en Starkenburg in Den Haag. Daarin was ook een grote tegenstelling te bespeuren. De in zichzelf gekeerde, verlegen Starkenburg, tegenover de stevig in haar laarzen staande extraverte Peeters, die door een gitarist werd begeleid. Ze bereikten ieder op hun eigen wijze een groot publiek met een indringende voordracht.

Ilse Starkenburg zet met haar derde dichtbundel sinds 1990 haar verinnerlijkte wijze van schrijven voort. Haar zoektochten naar zichzelf en haar naaste omgeving uiten zich in uitgeklede taal, korte zinnen. Elk gedicht kan leiden tot reflectie, tot een bespiegeling, de mens in zijn eenvoudigste vorm. Haar poëzie is heel universeel, zou in onderwerpkeuze ook in een heel ander, ouder tijdvak, geschreven kunnen zijn in Portugal, of door een dichteres als Sappho op een eiland in Griekenland. Er zijn weinig omgevingsomschrijvingen, plaatsaanduidingen en weinig medespelers. Met uitzondering van af en toe en wollig konijn in een droom, een prins, een professor of een rottweiler. Haar wereld lijkt dromerig, een sprookjesland, waaruit ze met verwondering naar de haar omgevende buitenwereld kijkt. Starkenburg ontving voor haar dichtbundels het Charlotte Köhler Stipendium.
Typerend vind ik het gedicht 'wat verzamelt Adèle' dat begint met 'Buiten gebeuren enge dingen' en eindigt met 'binnen haar verzamelt / zich de wereld.' Dit lijkt voor Starkenburg ook te gelden. Er gebeurt van alles om haar heen. In de gedichten treedt ze op, ontvangt ze een prijs, heeft ze geliefden, maar ze ziet alles met verbazing gebeuren, als een buitenstaander die dit alles registreert, maar het niet zelf meemaakt.

Dit in tegenstelling tot Hagar Peeters die al vanaf haar debuutbundel Genoeg gedicht over de liefde vandaag (1999) heel aards en dicht bij het werkelijke leven schrijft in een stijl die wisselt tussen laconiek, romantisch, liefdevol en hilarisch. Inmiddels is haar boek Gerrit de Stotteraar. Biografie van een boef gepubliceerd en bekroond en verscheen haar tweede dichtbundel Koffers zeelucht. In het gedicht waaraan de titel is ontleend, gaan de overburen van Peeters met kinderen richting zee: zandkastelen bouwen, met koffers zeelucht bij zich. Later vertelt haar moeder dat ook de overburen gescheiden zijn. Zeelucht maakt niet alles goed blijkbaar. Op deze bundel prijkt een prachtige foto van een oude spoorwagon, blijkens de kaft door Peeters zelf gemaakt. In de bundel wordt afgerekend met haar ouders, met de afwezige vader en de juist erg aanwezige moeder en dat op een manier die beslist niet therapeutisch is, eerder op een laconieke, berustende wijze. Eigenlijk komt dat veel harder aan. Er spreekt een eenzaamheid tussen de regels, de volwassene die schrijft over een kind dat zich van gemis bewust is. Vooral in het gedicht 'Godbetert die vader van mij': Godsamme mijn vader op wie ik zo trots was / dat ik hem na wilde volgen, [...] Ver weg van haar die jarenlang nog / lag na te kermen in haar slaapkamer [...] geen vadergezicht om dieper te verwelken / dan door mijn ontstelpen.

Daarnaast zijn er gedichten over relaties te vinden, over verliefdheid en verlating. Prachtige regels over haar liefde voor het schrijven in kanttekeningen van de muze:


Opvallend in de bundel van Ilse Starkenburg zijn drie kleine erotische gedichten, waarbij fraaie eenvoudige tekeningen staan, zoals te vinden op bordjes in vergadercentra. Een van die gedichten is 'Dwang', waarin de personificatie die ze regelmatig in haar gedichten toepast goed tot uiting komt.


Eenzelfde soort tekening als bij de erotische gedichten prijkt op de voorkant van haar bundel: een geslachtloos poppetje met een microfoon in de hand. Het lijkt te slaan op haar voordrachten als dichteres. In deze bundel lijkt Starkenburg zich duidelijk te realiseren dat de buitenwereld bestaat en dat ze daar iets mee moet aanvangen. Getuige ook haar gedichten over grenzen en over moed. In 'vijf voor drie' staat:


Misschien kwam Starkenburg na de bundel afspraak met een eiland tot de conclusie dat die ándere wereld ook in poëzie gevat kan worden. Dat levert vast nog verrassingen op in volgende bundels.

Bij Peeters gaat het verder nog over lichamen, vakanties, oude dames en er is een serie lamento's opgenomen. Hier blijkt een nog grotere diversiteit in onderwerpkeuze en dichtstijlen dan in de vorige bundel. Peeters trekt al haar registers open, en dat zijn er nogal wat. Dat maakt nieuwsgierig naar wat nog gaat volgen.

Ilse Starkenburg - In plaats van alleen
Uitg. De Arbeiderspers, Amsterdam 2003
52 blz.; € 14,95
ISBN 90 295 3804 X

Hagar Peeters - Koffers zeelucht
Uitg. De Bezige Bij, Amsterdam 2003
78 blz.; € 15
ISBN 90 234 1249 4

Poldermodelpoëzie
Milla van der Have bekijkt de Varkensroze ansichten van Mustafa Stitou

Poëzie, taal, staat nooit los van de werkelijkheid. Zelfs dichters die een totale onzintaal fabriceren, ontkomen niet aan de refererende eigenschap van taal. Hanlo's 'Oote oote boe' kan niet op zichzelf bestaan, maar wordt op de werkelijkheid betrokken, ermee vergeleken en krijgt zijn status als 'taal zonder betekenis' pas nadat de woorden zijn vergeleken met de bestaande woorden. Dat geldt voor taal, maar ook voor poëzie; een bundel bestaat niet op zichzelf, maar wordt, bedoeld of onbedoeld, vergeleken met eerder werk van de eigen of andere dichters. En, hoe vervelend soms ook, de persoon van de dichter zelf, heeft ook zijn invloed op de interpretatie van het werk. Dichter en gedicht zijn uiteindelijk moeilijk van elkaar te ontkoppelen. Desalniettemin is het wel zaak dat zoveel mogelijk te proberen en de poëzie in haar waarde te laten.
Dus wat doe je dan bij de derde bundel van Marokkaans-Nederlandse dichter, Mustafa Stitou, in een tijd dat integratie een hot topic is en de uitgever nota bene op de achterflap nog meldt: 'In Varkensroze ansichten raapt de dichter zichzelf bijeen en probeert zijn positie te bepalen in een veranderende werkelijkheid'? Valt Varkensroze ansichten nog te lezen los van 's dichters achtergrond? Kan deze poëzie de eer aangedaan worden die haar aangedaan moet worden en kan de opmerking van Maxime Verhagen dat schrijvers een rolmodel zouden moeten zijn voor de integratie, tijdens lezing ergens naar de diepe ontoegankelijke krochten van de geest verbannen worden? Kortom, is Stitou's poëzie sterk genoeg de context te weerstaan of liever te ontstijgen?

Allereerst zij opgemerkt dat de bundel haar naam eer aan doet. Veel van de gedichten zijn als ansichten. Zoals je op een vakantiekaartje wel uitgebreid verslag doet van het weer, maar nooit van relationele perikelen, zo geven Stitou's gedichten vaak beschrijvingen van een veelvoud aan onderwerpen, met veel aandacht voor details, maar blijven de statements grotendeels achterwege. Niet dat de achtergrond van de dichter naar de achtergrond is verdwenen, al komt zij minder vaak en minder expliciet ter sprake dan in bijvoorbeeld Stitou's debuut Mijn vormen. In Varkensroze ansichten speelt een soort terloops engagement. Het eerste gedicht van de bundel lijkt statement-achtig te openen:



Hoewel de worsteling van de dichter met de eigenares in de rest van het gedicht nog wel een rol blijft spelen, ligt het zwaartepunt toch op de later in het gedicht optredende speleologen en de door hen gevoerde discussie. Verder blijft het in de bundel opvallend stil, op een af en toe terloops ingevoegde opmerking na:



Varkensroze ansichten herbergt vooral talige poëzie, gericht op klankspelletjes en herhaling, veel herhaling. De poëzie is daarbij vooral anekdotisch, onopgesmukt. In een van zijn gedichten voert Stitou zichzelf op als de 'conceptueel-'anekdotische', op z'n minst antimetafysische dichter' (p.12) en geeft daarmee een bijzonder rake typering van zijn dichterschap. Anekdotisch zijn de gedichten, met veel aandacht voor details, die een doorkijkje lijken te moeten geven op het achterliggende concept, de betekenis, maar dat steeds toch ook weer net niet doen.



Titels met woorden als 'profetie' en 'openbaring' verhogen die spanning tussen gedicht en betekenis. Je gaat op zoek naar de openbaring, maar voor je het weet zit je in de volgende anekdote of ready-made, want Stitou draait er zijn hand niet voor om de notities die zijn buurvrouw voor hem achterliet tot poëzie te verbuigen.

Daarmee toont Stitou zich vooral een van de Hollandsche meesters. Weliswaar is het heel 'multi-culti' om je positie te willen bepalen en verbanden aan te leggen, bestaande gegevens van nieuwe betekenissen te voorzien, maar het 'probleem' is dat de dichter zijn positie helemaal niet vaststelt. Hij laat veel zien, maar zegt nergens waar hij nou staat. Zijn poëzie is oer-Hollands, met veel vergezichten, veel oog voor details, maar nergens een helder statement. Het is de poldermodelpoëzie ten top. Dat maakt het, afgezien van het her en der opduikende 'engagement', goed mogelijk om Varkensroze ansichten al vrij snel los van de integratiecontext te lezen, al zal Maxime Verhagen allicht graag met deze bundel zwaaien om anderen te laten zien welke Nederlandse normen en waarden er in poëzie moeten gelden.

In Vrij Nederland's Republiek der letteren van 31 januari 2004, gewijd aan het integratiedebat, stelt Afshin Ellian: 'Een echte schrijver verraadt het eerstgeboorterecht van zijn hersenen niet'. Men kan Stitou zeker nageven dat hij dat niet heeft gedaan; zijn poëzie is in geen enkel opzicht onderdanig aan de actualiteit. Hafid Bouazza zegt in hetzelfde artikel echter ook: 'Op het moment dat een van ons in het Nederlands gaat schijven, brengt hij zijn cultuur mee.' Het is jammer dat Stitou dat in Varkensroze ansichten niet wat meer heeft gedaan, niet noodzakelijkerwijs qua inhoud, maar wel wat betreft taalgebruik. Het is allemaal zo prozaïsch en eenvoudig van toon. Wat meer Hafiz zou in de moderne Nederlandse poëzie niet misstaan. Stitou's gedichten zijn weliswaar niet onderdanig aan de actualiteit, maar evenmin aan de eeuwigheid en dat is jammer.


Mustafa Stitou - Varkensroze ansichten
Uitg. De Bezige Bij, Amsterdam 2003
86 blz.; € 16,-
ISBN 90 234 1253 2

Getoond in al haar kwetsbaarheid, vreugde en pijn
Bruinja en Dee verzamelden Kutgedichten

In de vier bladzijden tellende inleiding bij hun verzameling 'poëzie over de vrouwelijke genitaliën' gebruiken Daniël Dee en Tsjead Bruinja het 'dubieuze' woord zoals zij het zelf noemen in zijn kale drie letters of in allerlei samenstellingen liefst 35 keer. In de 71 gedichten van evenzo vele dichters (twintig daarvan zijn vrouw) staat het er - los van de synoniemen - nog eens 38 keer, waarbij het opvalt dat alleen vijf dichteressen het woord in diminutiefvorm gebruiken, Petra Else Jekel in haar 'Vreemd dineetje' liefst een 'smakelijke' negen keer.

Je zou dus kunnen zeggen dat er weinig te raden over blijft in deze, zoals de uitgever het noemt, 'spannende' bloemlezing, waarin gekozen werd uit gedichten van na de Tweede Wereldoorlog. Toch zijn de opgenomen gedichten minder expliciet erotisch, dan de wat banale uitventing ervan misschien suggereert en is het niet moeilijk weerstand te bieden aan de verleiding de titel vooral in pejoratieve zin te interpreteren. Pornografisch is deze aardige bundel zeker niet, ondanks wat halfslachtige pogingen in die richting van Joost Zwagerman en Ilja Leonard Pfeijffer (die aantoont niet alleen een beroerde navolger van Lucebert te zijn, maar hier ook van Reve).

De titel weerhield verschillende dichters (o.a. Remco Campert, Benno Barnard, Hagar Peeters) van het geven van toestemming voor het plaatsen van een van hun gedichten; naar verluidt maakten Jan Arends, Adriaan Morriën, Paul Snoek en Johnny van Doorn geen bezwaar. Evenmin deden dat Anneke Brassinga, Hugo Claus, Rutger Kopland (die voor het woord niet terugschrikt), Ellen Warmond en vele vooral jonge anderen, zoals Tjitske Jansen:



Tsead Bruinja & Daniël Dee - Kutgedichten; poëzie over de vrouwelijke genitaliën in 69 en enige gedichten
Uitg. Passage, Groningen 2004
96 blz.; € 14,50
ISBN 90 5452 106 6

Een prostituee te Versailles
Enkele gedachten over de limerick
door dr. M.A. van den Broek

Vanaf het moment dat de mens de kunst van het schrijven meester was en daarmee in staat om zijn gedachten en gevoelens vast te leggen, zijn er lieden geweest die hun ideeën en emoties in dichtvorm hebben geuit, en het is zelfs zeer wel mogelijk dat de poëzie er eerder was dan het proza. Dat dit geenszins als een stoutmoedige veronderstelling moet worden gezien, bewijzen de vele literaire monumenten uit een grijs verleden zoals b.v. Homeros' Ilias en Odyssee, het Gilgamesj-epos of - om wat dichter bij huis te blijven - het Nibelungenlied en de Beowulf, die ons alle in versregels zijn overgeleverd. Uiteraard vergemakkelijkte de versvorm ook het memoriseren, hetgeen de mondelinge overlevering van deze oral poetry door rondtrekkende voordrachtskunstenaars in hoge mate heeft bevorderd.
De dichtkunst is echter niet uitsluitend voorbehouden aan de professionele poëten of aan hen die zich daarvoor houden. Tot de dichterlijke genres die ook buiten de kring van fijnbesnaarde poëzieliefhebbers veel waardering ondervinden, behoort zonder enige twijfel de limerick. Of de naam van deze populaire dichtvorm in verband moet worden gebracht met het Ierse stadje en het gelijknamige graafschap Limerick staat geenszins vast. Zeker is wel dat de oorsprong van de limerick, die ook menig niet-professioneel poëet dikwijls tot ongekende prestaties weet op te zwepen, binnen het Engelse taalgebied dient te worden gezocht.
Mijn eerste kennismaking met dit genre vond dan ook plaats tijdens de Engelse les, waarin een onvergetelijke docent met twinkelende oogjes het onderstaande exemplaar voordroeg:


Zoals bovenstaand voorbeeld duidelijk laat zien, dient een goede limerick aan bepaalde metrische en rijmtechnische, maar bovendien ook aan zekere inhoudelijke eisen te voldoen. Volgens Van Dale's Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (1993) is een limerick een 'vijfregelig speels versje van grappige aard, veelal met klank- en woordspelingen, met het rijmschema: aabba'. Deze definitie is echter geenszins volledig, aangezien een uiterst belangrijk criterium is vergeten. Essentieel voor de echte limerick is namelijk de eis dat de eerste regel op een plaatsnaam eindigt. Voorts dienen de derde en vierde regel korter te zijn dan de overige. Bovendien is het metrum strak voorgeschreven: De te gebruiken versvoet is de dactylus die uit één beklemtoonde en twee onbeklemtoonde lettergrepen bestaat (-xx). De gezongen limerick weerklinkt dan ook normaliter in driekwartsmaat. Tenslotte is de in Van Dale gehanteerde kwalificatie 'van grappige aard' nogal zwak te noemen. De limerick dient qua inhoud uitgesproken geestig en origineel te zijn en bovendien een bijzondere pointe te bevatten. Omdat veel limericks zich in de pikante en dikwijls zelfs obscene sfeer afspelen, zijn zij lang niet altijd voor publicatie geschikt; een voorbeeld van een pikante limerick die nog wel in aanmerking komt, is de volgende uit de dienstverlenende sector:


Dat de geestelijkheid juist vanwege haar erotische escapades nogal eens op de hak werd en wordt genomen, is de lezer van kluchten, boertige verhalen en erotisch getinte novellen, zoals we die b.v. in de Decamerone aantreffen, uiteraard bekend, en het is dan ook bepaald niet verwonderlijk dat zowel vrouwelijke als mannelijke leden van de clerus vaak in min of meer ondeugende limericks figureren. Zoals de pater uit Londen die zijn misstap toch weer op theologisch verantwoorde wijze weet recht te praten:


Dat ook vele herders in andere delen van de wereld niet altijd op een onbesproken levenswandel kunnen bogen, bewijst een limerick die zich afspeelt in het barre en onherbergzame Siberië, waar men begrijpelijkerwijs dikwijls naar wat menselijke warmte zoekt:


De kracht van deze limerick ligt natuurlijk in de woordspeling (inferior - superior), zoals dat b.v. ook bij de call-girl uit Hijken het geval was.
Iets dergelijks vinden we ook in het relaas van de dronkaard uit Zwammerdam, die overigens, afwijkend van de regel, geen dactylisch metrum vertoont, maar zich wel wederom in de kerkelijke sfeer afspeelt:


Van John O'Mill, vooral bekend vanwege zijn in de jaren vijftig verschenen bundeltjes Dutch and Double Dutch is het volgende meesterstukje:


Het behoeft ons niet te verbazen dat de fysieke capriolen van de geestelijkheid bij de leek vaak morele verontwaardiging en natuurlijk ook afgunst wekken, hetgeen dikwijls tot sterke antiklerikale gevoelens aanleiding kan en kon geven. Een wel zeer kras voorbeeld van een antipapistische overtuiging is:


Maar ook in de meer wereldse sfeer doen zich opmerkelijke situaties voor. Zo bewijst de volgende limerick over een aan nicotine verslaafd poëet dat een tot de uiterste consequentie doorgevoerde spaarzaamheid tot een volmaakte autarkische kringloop kan leiden:


We besluiten met de dame wier beroep de titel voor deze bespiegelingen leverde. Zij figureert in een limerick die de marketingspecialisten onder onze lezers zeker zal aanspreken, een limerick die ik niet alleen vanwege de uiterst klantvriendelijke instelling van de hoofdpersoon, maar ook vanwege het bijzonder geestige taalgebruik nog steeds als een van de meest geslaagde beschouw en die derhalve uitermate geschikt is om als uitsmijter te dienen:




Van bovenstaand artikel verscheen een uitgebreidere versie eerder in ASSOCIATIE-MEMORIAAL.