Recensie van Een zweep voor eigen rug - Jan Holtman

Gesprekken met dichters

Jan Holtman
Een zweep voor eigen rug
Uitgever: De Manke God
2014
ISBN 978908175664
€ 14,95
134 blz.

Sinds mei 2012 publiceert Jan Holtman (1969) op de site van SLA|Avier interviews met dichters. Uit de zeventien gesprekken die hij tot medio 2014 voerde, werden er tien gebundeld voor Een zweep voor eigen rug. Dat zijn die met Ingmar Heytze, F. Starik, Chrétien Breukers, Kees Engelhart, Esther Porcelijn, Jean Pierre Rawie, Jana Beranová, Ester Naomi Perquin en Delphine Lecompte, de laatste twee keer.

Holtman heeft een eenvoudige werkwijze. Hij stelt zijn vragen per e-mail, geeft de geïnterviewde vervolgens alle tijd en ruimte (ik heb niet de indruk dat Holtman de antwoorden redigeert, ergens laat hij zelfs een dt-fout staan) en laat volgende vragen, waarvan hij het totaal steeds beperkt tot tien, afhangen van de gegeven reacties. Min of meer standaard is wel dat hij begint met de dichters te bedanken voor de bundels die hij ter introductie van hun werk kreeg toegestuurd en dat hij eindigt met één van hun gedichten.
Nadrukkelijk stelt hij dat het hem niet in de eerste plaats te doen is om een dieper inzicht in hun poëzie te krijgen, maar dat hij vooral geïnteresseerd is in de persoon van de dichter. Wie dat met Holtman ook is, komt ruim aan zijn trekken bij dichters bij wie de sluizen makkelijk opengaan, zoals Delphine Lecompte en Kees Engelhart; de verschillen met bijvoorbeeld Heytze en Rawie zijn groot. Aan de hand van de gesprekken valt steeds een aardige karakterologische studie te maken…

Na de verschijning van de bundel voegde Holtman alweer zeven nieuwe gesprekken toe, en liet hij zich ook zelf nog interviewen. In de tien vragen die Bennie Spekken hem stelt, komt voornamelijk zijn wijze van vraagstelling aan de orde en gaat het geen moment over zijn eigen dichterschap. (Holtman is de auteur van de in 2012 verschenen bundel Windjammer). 

Natuurlijk is het leuk dat er precies een halve eeuw na Gesprekken met dichters van Piet Calis weer een echte interviewbundel is. Maar toch vraag ik me af wat de uitgever bezield heeft het boek uit te geven, want alle interviews staan gratis en voor niets op de site van SLA|Avier, en daar ook nog met de dichtersportretten die in het boek ontbreken. Dat de drijvende kracht achter uitgeefhuis De Manke God dichter Kees Engelhart is, zal er vast debet aan zijn. Het moet dus wel een soort liefdewerk zijn.


Recensie van Windjammer - Jan Holtman

Het illusieloze geluk van de mislukte kraanmachinist

Jan Holtman
Windjammer
Uitgever: Het Drentse Boek
2012
ISBN 9789065090683
€ 25,- (pakket met drie andere bundels)
40 blz.

Gedichten die je laten vergeten dat er grote poëzie bestaat. Gedichten van een vrolijk makende treurigheid. Gedichten blakend van het menselijk tekort. Gedichten die getuigen van de moed om ongelukkig te zijn in een tijd dat geluk een must is. Gedichten waarin hoop getemperd is tot een verdraagzaamheid die de ogen gescherpt heeft tot deernis. Deernis, dat onvervangbare woord dat ik sinds heel heel lang eindelijk weer eens las in het gedicht:

impressie van een verloren zondagmiddag.

[…]
ik kan tegen een biertje, maar dit ramde erin en ik kon
de oude vrouw niet meer verstaan en begon het interieur
in mij op te nemen en werd overmand door een gevoel
van diepe deernis en alles, ook het leven
kwam mij als geheel zinloos voor de geest
[…]

Het oude adagium werkt als vanouds: benoem de dingen, en ze worden hanteerbaar. Dat is wat deze poëzie doet, zij benoemt de volstrekte overschilligheid van het door ons opgetuigde leven.

windjammer

op een klein zeilbootje lichtblauw
geverfd zag ik windjammer staan

afgemeerd aan een steiger
en keurig afgedekt

De eigenaar ziet de discrepantie niet tussen de naam en zijn trotse schuitje. De dichter wél, en het voedt zijn gevoel van deernis met de menselijke klein- en onwetendheid, het menselijke onvermogen om het leven in proporties te zien.

vergissing

ik spot nog met de dood
kijk zonder angst naar
dichtgeplakte lippen

slecht gegoten pakken
vaak te groot

alsof hij slaapt zegt iemand
schoorvoetend langs de kist

hij zou nooit in z’n beste
pak gaan slapen denk ik

de jongste kleinzoon legt
een tekening op zijn voeten

voor oma stond erop

Zonder gevoel voor verhoudingen, geen humor.
De taal van de gedichten is in overeenstemming met de inhoud. Ze tovert niet, maar kan dus ook niet desillusioneren. Dit zijn gedichten die niet mooi zijn, niet knap, niet verrassend, behalve dan met zaken die nooit je aandacht kregen, die je nooit zag. Het zijn gedichten zonder hoofdletters, zonder aan het eind een punt, alsof zij geen begin, geen einde kennen, alsof ze slechts fragmenten zijn van een groter geheel, zonder hogere pretentie dan bijvoorbeeld het belastingformulier, maar wel geladen met gevoel.
Er valt niets door te prikken in deze gedichten. Ze zijn hoe de wereld is: niets meer en niets minder dan een feit. Je kunt op ze aan.
Dubbele bodems? Waarom zouden ze die moeten hebben? Gedichten zijn geen boodschappenmandjes. Wat moet je met een boodschap in een wereld die zichzelf niet wil, noch kan leren kennen.
Dit zijn gedichten die mooischrijverij als zodanig tot een belachelijk iets maken, iets om te imponeren, iets voor Neerlandici. Iets om te worden vergeten.

Vroeger

vroeger wilde ik geen dichter worden
maar kraanmachinist
en gelukkig

Het leven heeft Jan Holtman niet totaal verslagen, al lijkt dat niet aan de professionele hulpverlening te danken:

in therapie 1

ik moet van haar eens na gaan denken
over wat ik nu eigenlijk wil en vooral
ook of ik door wil gaan met leven
want het kan toch niet waar zijn

dat ik zo nu en dan gelukkig ben

We hebben niet te maken met een dichter die verzuipt in zijn eigen problematiek, maar met iemand die in staat is om te geven wat hij wellicht zelf niet gekregen heeft:

impressies van een rijke jeugd 3

niet verzuipen en hard zwemmen
mijn vader noemde mij een motorboot

terug naar huis mocht ik altijd voorin
de bus zitten met rode oogjes niet
van tranen, maar van chloor

Met terugwerkende kracht geeft Jan Holtman aandacht aan de dingen, mensen, gebeurtenissen die van de onbarmhartigheid van het leven getuigen. Maar dat is het mooie: die aandacht, hoe summier ook verwoord, geeft deze onaanzienlijke gedichten glans. Werd liefde niet ‘die bijzondere vorm van aandacht’ genoemd?

Met de liefde wordt niet gespot:
[…]
noemde liefde een kaartenhuis, ze blies
nieteens, maar zuchtte het omver

waar ik woon staat nu nog slechts een huis
(uit: amor fati)

Het leven mag zinloos zijn, maar wees met de liefde voorzichtig. Die maakt het kostbaar.

***
Jan Holtman (1969) is docent Nederlands.
De bundel Windjammer is niet apart verkrijgbaar. Hij maakt deel uit van het pakketje ‘Fier’, dat verder bestaat uit bundeltjes van Atze van der Wijk (Om hier te zijn), Ruth Post (Tot aan de horizon) en Gijsje Gramsma (Wuivende dagen). Zie www.hetdrentseboek.nl