Recensie van Berthe Morisot. Een vrouw, een mysterie - Ina Stabergh

Het groen wordt bruin

Ina Stabergh
Berthe Morisot. Een vrouw, een mysterie
Uitgever: De Brouwerij ,De Brouwerij ,De Brouwerij
2011
ISBN 9789078905394
€ 12,50
68 blz.

De bundel is geïnspireerd door het leven en werk van de schilderes Berthe Morisot (1841-1895), leerlinge van de als wegbereider van het impressionisme beschouwde Jean-Baptiste Camille Corot en gehuwd met Eugène Manet, de broer van schilder Edouard. Als een van de weinige vrouwen tussen alle heren in die periode slaagde zij erin een eigen plaats te veroveren, waardoor zij later werd ‘ontdekt’ door de feministen.

Het vereist moed om in onze tijd waarin beeldtekens het woord lijken te verdringen schilderijen te beschrijven en te vangen in gedichten, zoals Ina Stabergh dit heeft getracht in haar bundel over Berthe Morisot. Zij doet dat in eenvoudige taal. Onderstaand gedicht, dat Stabergh schreef bij het schilderij ‘Kind tussen stokrozen’ geeft inzicht in wat men kan verwachten in deze bundel:

Tussen de stokrozen

Vuurrood met hun kelkjes open
als honingpotjes voor de gasten
staan ze trots te zijn naast het meisje
in witte jurk met franjes.

Niets wijst er op
dat zij de stokroos zal plukken
haar handen liggen naast elkaar
met aarde op haar buik.

Bloem na bloem zal verschrompelen
het groen wordt bruin
en het zaad zal zwart
uit de doosjes vallen
tot de aarde hun klavier bespeelt.

Het volgende gedicht is op het lijf van de schilderes geschreven, het vers kabbelt rustig voort tot aan de zwartromantische regel die precies in het midden van het gedicht opdoemt en waar tijdgenoten van Morisot waarschijnlijk met smaak hun tanden in gezet zouden hebben.
Een verrassende regel, maar regels als deze zijn helaas nogal dun gezaaid bij Stabergh:

Perfectie

Niets aan haar was kenmerkend klassiek
en romantiek paste niet bij haar ogen
die met schaduwen omlijst de hartstocht
in het kwadraat naar binnen joegen.

Alleen heftigheid was haar deel
niet op anderen gericht
maar op zichzelf
en groter dan haar uithoudingsvermogen.

Zij vrat het vlees van haar ribben
en slikte al wat dikker was dan huid
ze snoerde haar lenden met Chinese kracht
en tilde haar gloeiende blik
naar de hals van een zwaan.

Niets van haar jeugd bleef bewaard
ze had alles met een mes doorkerfd
tot op het bot afgeschraapt
een nieuwe naam gegeven.

Berthe Morisot. Een vrouw, een mysterie kent als poëtische evocatie van Morisots leven en werk plusjes en minnetjes, waarbij het een onderhoudend (negentiende-eeuws) spelletje zou zijn om te raden welke schilderijen Stabergh in haar gedichten heeft weten te vangen. Stabergh levert er geen verwijzingen bij, zoals het evenmin altijd duidelijk is of een schilderij beschreven wordt of iets uit het leven van Morisot.
De voorkant van de bundel toont ons in ieder geval een schilderij van Morisot zelf: ‘Vrouw bij haar toilet’ uit 1881.

De bundel telt 41 gedichten, nogal schools ondergebracht in de afdelingen: ‘Hoe alles begon’, ‘Een stap in de wereld’, ‘Een dame aan de zijlijn’ (waarin voor het eerst de naam Morisot valt!), ‘Groeien’ en ‘Als tijd verschrompelt’.

***
Ina Stabergh (1945) heeft vele publicaties op haar naam staan; haar bibliografie telt 31 nummers, waarvan 14 dichtbundels. In 2006 werd zij stadsdichter van Diest. In 2008 vierde zij haar 25-jarig jubileum als dichter met de bundel Verwondering, waarin haar 75 mooiste gedichten werden gebloemleesd. In 2009 werd zij aangesteld tot eerste Hagelanddichteres en verscheen haar eerder in Meander besproken bundel Darwin en ik.

Recensie van Darwin en ik - Ina Stabergh

On the Origin of Poetry

Ina Stabergh
Darwin en ik
Uitgever: De Brouwerij
2009
ISBN 9789078905332
€ 12,50
88 blz.

Wie een bundel gedichten schrijft met de titel Darwin en ik, en die bundel dan ook nog uitgeeft in Darwins 200-ste geboortejaar, maakt het een lezer wel erg moeilijk om onbevangen te zijn.
Wat mag je als lezer verwachten van een poëziebundel? Namen suggereren soms een verband, maar zeggen toch niets over de kwaliteit van de poëzie de wordt voorgeschoteld. En een indeling in drie hoofdstukken van elk precies 21 gedichten, zoals de schrijfster in kwestie die hanteert, zegt meer over de mate waarin een dichterlijke geest streeft naar ordening, dan over het dichterlijk kunnen van die geest.
Ik lees wat op het internet over Ina Stabergh. IJverig wordt in een stukje over haar verteld dat ze op precies dezelfde datum is geboren als de grote geleerde. Wauw! Dat maakt de connecties al heel wat dieper. Natuurlijk moest het ervan komen dat ze als schrijfster iets over haar relatie met Darwin zou schrijven! Dat was praktisch voorbeschikt! Nu alleen nog hopen dat de dichteres door zo ‘dicht’ bij Darwin aan te schuiven niet een overdosis vooropgesteld sentiment in haar gedichten introduceert. Niets is immers dodelijker voor poëzie dan gevoelens die we van te voren geacht worden ‘te hebben’. Men hoeft slechts te denken aan een zwaar beladen woord in een willekeurige tekst. “Kunt u mij de weg naar Auschwitz vertellen meneer?”, slaagt er als eerste regel maar niet in om een vrolijk kinderliedje te worden.
Ach, Ina Stabergh zit er waarschijnlijk niet mee. Maar ik, als poëzielezer, zit liever niet op de rug van Darwin, anders zou ik zijn On the Origin of Species wel lezen. Wat blijft er te genieten over als we, Ina Stabergh lezend, van de schouder van de reus afklimmen en op de witte grond gaan staan? Ik citeer het zevende gedicht van het eerste hoofdstuk (‘Hoe Darwin zijn berg beklom’):

Wanneer we boven zijn
zien we alles heel klein,
we vergeten wat in werkelijkheid
nog kleiner is. Vanaf de bergtop
zie je hoe groot het geheel is
en hoe ruim de horizon.
Wie om zijn as draait
ziet de wereld als een cirkel,
wordt zelf het middelpunt.
Even
en dan duizelt,
suizelt hij naar beneden.

Op de rug van een ander vergeten we even hoe klein we zelf zijn, lijkt dit gedicht ons te willen vertellen. Heel toepasselijk. Mogelijk heeft de dichteres aan Darwin gedacht toen ze ‘berg’ schreef. En ja, Darwin kan heel goed als een berg in het (wetenschappelijke) landschap worden opgevat. In die zin vertelt dit gedicht ons dus iets over de relatie van Stabergh – en van onszelf – met Darwin.
Maar ook zonder Darwin blijft het een toppertje. Het beschrijft feitelijk op een gekke manier hoe gemakkelijk ons ego zich laat corrumperen; hoe ons zwaar geworden ik-gewicht ons uiteindelijk naar beneden trekt en het ons onmogelijk maakt om op zo’n hoogte te blijven genieten. En daarmee wordt het poëzie. Poëzie die ergens heengaat, wil ik erbij zeggen, want dat is misschien niet altijd het geval bij Stabergh, die soms een beetje doorschiet in haar landschappelijkheid:

Hoe eenzaam bergen en rivieren
wachten op een fluistering
van blaadjes aan een wilg
die naast het water hangt
te treuren. Hoe eenzaam
wacht de boom op een rimpeling
van het water waarin de bergen.

Bergen waarop mensen via om-
en achterwegen geklommen zijn
om nooit meer weg te gaan.

Bergen, woedend uit de aarde opgestaan
hulpeloos schouder aan schouder
met de rivier aan hun voeten.
Geluiden die elkaar versterken
zoals water de berg
nu eens hoger, dan weer breder
of onzichtbaar maakt.

Bergen die woedend en hulpeloos zijn? Mmmmm, in de natuur kun je verdwalen, zullen we maar zeggen. En helemaal makkelijk iemand die alleen is en zichzelf versterkt – lees: bevestigd – wil zien door de natuur als een spiegel te gebruiken, zoals Stabergh. Puur als gedicht lijkt me het volgende veel beter:

Hoe in een bos de wereld zit verborgen
tussen de bladeren, de twijgen en het licht.
God en de duivel. Roodkapje en de wolf
en al die wandelpaden onder een zon
die vaak onder de wolken duikt.

Hoe het licht wenkt en zich mysterieus
verplaatst. De wandelaar holt naar de verte
waar de takken raken aan de grond
maar als hij ze nadert reiken
zij ten hemel.
 

Ook hier functioneert de natuur als een spiegel, maar wel eentje waarin we veel dieper kunnen kijken. Dingen, vertelt ons dit gedicht, zijn niet altijd wat ze (van veraf) lijken. De wereld is goedbeschouwd zo diep als de hemel hoog is, want de takken die de wereld verbergen en de grond, ‘de aarde’ raken, reiken uiteindelijk tot in de hemel!
Goed kijken naar dingen kon Darwin natuurlijk als de beste, maar kunnen we dat zelf ook niet, zoals we ook zonder aan hem te denken dit gedicht kunnen waarderen? Ina Stabergh vermoedelijk wel, want zelfs zonder de hulp van Darwin blijkt ze poëzie te kunnen schrijven.