Recensie van Verre uittrap. Gedicht - F. van Dixhoorn

Actieve rust

F. van Dixhoorn
Verre uittrap. Gedicht
Uitgever: De Bezige Bij
2017
ISBN 9789023466055
€ 17,99
-/- blz.

Verre uittrap bestaat uit één gedicht van 92 tot 1000 of 2000 woorden, net wat je wilt. Vreemd, nietwaar? Op de linkerpagina’s, een vierde van bovenaf, op één uitzondering na helemaal links, zonder kantlijn en paginering, staan ofwel een woord ofwel een paar zeer korte zinnetjes. Op twee opeenvolgende linkerpagina’s zien we bijvoorbeeld:

terecht.’

procent.’
met zon.’
zoals met alles.’
heen.’

Ieder woord of zinseinde eindigt met een punt en een aanhalingsteken, wat het einde van gesproken of geciteerde zinnen suggereert. Je moet het voorafgaande zelf bedenken en de lengte zal per lezer verschillen.
De metafoor in de titel lijkt duidelijk: het laatste stukje zin of het laatste woord belandt op de pagina. Vreemd is, dat ‘Verre uittrap’ op de titelpagina links van het midden staat; ik verwachtte hem rechts, want een verre uittrap is effectiever als een keeper een eindje voor zijn doel staat.

De linkerpagina’s zijn bijna leeg en de rechterpagina’s helemaal. Daarmee lijken de bladparen leger dan wanneer er geen enkel woord staat, een paradox waarmee ook K. Schippers speelde. Het doet me denken aan de leegte als centrale gedachte in de zenfilosofie. Op Google vond ik een passage die uitstekend past op deze bundel:  ‘Leegte verwijst […] niet naar een ontkenning van het leven, maar naar een plek die leven mogelijk maakt – een plaats waar leven kan ontstaan en waar we de wereld, en onszelf, steeds als nieuw kunnen ervaren.’ Die ‘wij’ zijn in dit geval de lezers. Als er één bundel is waarin je leven voelt opbruisen zodra je hem openslaat, dan deze wel: je maakt het grootste deel van het gedicht zelf en er komen steeds nieuwe vragen en ideeën in je op. Leegte vertaal ik in dit geval met ruimte in je hoofd. Een verademing.
In een toestand van leegte zijn alle tegenstellingen opgelost. Dat geldt voor de paradox die ik noemde en ook voor het gedicht buiten de pagina’s: het is er niet, het is leeg, en tegelijkertijd is het er wel en ook nog eens heel nadrukkelijk, want er ontstaan net zoveel gedichten als er lezers zijn.

Om een indruk – en niet meer dan een indruk – te geven van het effect boots ik hier twee pagina’s na. De verticale streepjes geven het midden aan.

—– 
|

 

maal.’

 

 

 

 

 

 

|
—–

Het is heel eigenaardig, dat het eerste woordje (‘ding’) uit de hechting in het midden van de bundel komt kruipen – dit is de uitzondering die ik eerder noemde. Het gedicht lijkt hier tevoorschijn te komen, maar wat moeten we dan met die verre uittrap? ‘Geef mij maar een vraag / en geen antwoord’, schreef Kopland. Heel toepasselijk: een lezer kan geen conclusies trekken, hij heeft steeds andere vragen en ook daarom is de bundel goed.
Zo luiden de eerste acht woorden van het gedicht (de witregels staan voor de blanco rechterpagina’s):

ding.’

ding.’

gok.’

ding.’

ding.’
ding.’
overal van.’

Waarom juist die eindwoorden, die herhalingen? Het woord ‘ding’ herinnert mij aan het belletje aan het begin en het eind van een meditatie, juist door de pauzes die de pagina’s wit veroorzaken. Mooi is het woordje ‘gok’, een dissonant die nieuwe vragen oproept. De bovenstaande reeks is ook een mooi voorbeeld van het wisselende, hypnotiserende ritme in de bundel.
Vragen en geen enkel antwoord – heerlijk. Nog een één voorbeeld en dan houd ik op. Een recensie over leegte moet je niet te vol maken. Op een bladzijde bijna aan het eind van de bundel staat:

hoor je het verschil.’
ding.’
niks klein.’
zeeën.’

Informeel taalgebruik, denk ik, gezien de woorden ‘hoor je’ en ‘niks’. Is het een dialoog? Een monoloog? Hebben deze woorden überhaupt een onderling verband? Is het een commentaar op het herhaalde ‘ding’ uit het begin van de bundel? Ik kan er van maken wat ik wil.  In deze bundel ligt de verbeeldingskracht bij de lezer. Nooit eerder heb ik een dichter meegemaakt die hen zo weinig in de weg stond.

***
Van Dixhoorn (1948) debuteerde in 1994 met de bundel Jaagpad / Rust in de tent / Zwaluwen vooruit, waarvoor hij de C. Buddingh’-prijs kreeg. De bundel De zon in de pan (2012) werd genomineerd voor de VSB Poëzieprijs.

Recensie van De zon in de pan - F. van Dixhoorn

Om en om na om en om

F. van Dixhoorn
De zon in de pan
Uitgever: De Bezige Bij
2013 [2012]
ISBN 9789023475125
€ 17,50
2 x 24 blz.

Merkwaardige gedichten schrijft F. van Dixhoorn. Gedichten die er op de bladspiegel uitzien als minimal art, die vol staan met cijfers; lange gedichten die misschien iets betekenen, maar wat dan? Ook de titels van zijn bundels volgen dit opvallende stramien:

Jaagpad / Rust in de tent / Zwaluwen vooruit (1994)
Armzwaai / Grote keg / Loodswezen I (1997)
Takken molenwater / Kastanje jo / Hakke tonen / Hakke tonen / Uiterton / Molen in de zon (2000)
Dan op de zeevaartschool (2003)
Twee piepjes (2007)

Zijn nieuwste cyclus heet De zon in de pan (2012; te koop vanaf februari 2013) en bestaat uit twee lange gedichten, waar uitgeverij De Bezige Bij een groen en een blauw boekje van heeft gemaakt, bijeengehouden door een oranjebruin omslag.

Het nieuwe gedicht van F. van Dixhoorn heeft op strofeniveau een strakke A-B-structuur. Na het ‘om / de ene na / de andere / om’ op een oneven pagina volgt als een soort echo of antwoord het ‘om / de ene na / de andere / om’ op de even pagina. Het tweede steeds (8 x om precies te zijn) hetzelfde, het eerste voorafgegaan door regieaanwijzingen als ‘nog mooier’, ‘telkens na de’ of ‘want zo’n avond is het’. (Een techniek die trouwens al even oplichtte in het negen jaar oudere Dan op de zeevaartschool, op blz. 13-14, waar Van Dixhoorn de volgende tekst herhaalt: ‘na / dichter bij elkaar / dan ervoor / meet met een touwtje / nauwkeurig na’, de eerste keer voorafgegaan door eindcijfer 4, de tweede keer door begincijfer 1.) Gevolg van dit alles is, dat het gedicht als een mantra gaat rondzingen in het hoofd van de lezer, waarbij die extra beginregels fungeren als ironisch commentaar. Ik ken geen andere Nederlandse dichter die zo’n knap staaltje taalacrobatiek voor elkaar krijgt.

In het complementaire gedicht ‘4. De zon in de pan’ (het donkerblauwe boekje) gunt Van Dixhoorn zichzelf iets meer variatie in zinnen en woorden, maar het totaaleffect blijft gelijk: een strakke afwisseling van strofe A met strofe B. Het echo-effect komt hier nog nadrukkelijker uit als de dichter op bladzijde 13 en 14 na de derde keer ‘hoor je dan’ de tekst ‘om / de ene na / de andere / om’ compleet weglaat. Om pal daarop met duivels genoegen die tekst alsnog te laten zien (horen) maar dan tussen haakjes, alsof hij zeggen wil: deze tekst had er dus moeten staan, deze echo had in je hersenpan moeten klinken, beste lezer!

De zon in de pan is een mantra, maar één die niet zonder gevolgen kan blijven. Wie dit tweelinggedicht een paar keer achter elkaar leest, ontdekt bijna onbewust ‘wat verandert / als er niets verandert’. Ook ronddraaien brengt verandering teweeg, dat wisten de derwisjen al. F. van Dixhoorn heeft er een poëtische variant van gevonden. In dit wonderlijke gedicht kun je ronddraaien tot je scheelziet. Tot je dingen ziet (hoort) die er eerder niet waren. Dat zegt iets over de evocatieve kracht van Van Dixhoorns werk. Ditmaal moest ik er zelfs hard om lachen (als een soort echo op ‘iedereen lachen natuurlijk’ uit Dan op de zeevaartschool).

Vraagt de dichter zich in een zomerse duinpan af of er ooit wel iets verandert (‘om’ gaat) in de wereld? Of is de meditatieve mantra ‘om de ene na de andere om’ los van elke associatie al ervaring genoeg, op zichzelf al poëzie waar je gedachteloos van kunt genieten? Niet alleen visueel maar ook qua uitleg is De zon in de pan een heel open gedicht dat ruimte geeft aan de lezer die in dit taalspel meegaat, die de redeneerschakelaar in zijn hoofd om (lees: uit) durft te zetten. Ongetwijfeld valt er nog veel meer te ontdekken aan dit curieuze duogedicht. Voor een eerste indruk is het bovenstaande commentaar wel voldoende, denk ik. Van Dixhoorn verdient veel lezers die het avontuur met hem aandurven.

***
De zon in de pan is de zesde dichtbundel die de Middelburgse dichter F. (Frans) van Dixhoorn (1948) in zo’n twintig jaar tijd publiceerde bij De Bezige Bij. Enkele van zijn bundels, waaronder Dan op de zeevaartschool, zijn online te lezen op de experimentele website www.wonderlijkevlek.nl. Er is ook een Franse vertaling op de markt van zijn eerste poëziereeksen: Séries (2009; ISBN 9782915232615).